Phosphorus
- Si "stellam matutinam" quaeris, vide Luciferum et Venerem (planetam).
| ||||||||||||||
| Proprietates generales | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nomen, Symbolus, Numerus atomicus | Phosporus, P, XV | |||||||||||||
| Grex, Periodus, Glaeba | XV, III , p | |||||||||||||
| Color |
| |||||||||||||
| Massa atomica | 30.973762 uam | |||||||||||||
| e- | 2,8,5 | |||||||||||||
| Proprietates physicae | ||||||||||||||
| Status | Solidus | |||||||||||||
| Densitas | 1.823, 2.34 et 2.39 g/m-3 | |||||||||||||
| Punctum liquefactionis | 317.22 K (44.2 °C, 111.6 °F) | |||||||||||||
| Punctum fervoris | 550 K (277 °C, 531 °F) | |||||||||||||
| Proprietates atomicae | ||||||||||||||
| Structura crystallina | Prisma | |||||||||||||
| Radius atomicus | 100 pm | |||||||||||||
| Radius atomicus (calc.) | 98 pm | |||||||||||||
| Radius covalens | 106 pm | |||||||||||||
| Radius van der Waals | 180 pm | |||||||||||||
| Varietas | ||||||||||||||
| Duritas Mohs | -- | |||||||||||||
| Isotopa stabila | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
Phosphorus[1] (Graece ϕωσϕόρος 'lucifer') est elementum chemicum non-metallicum massae atomicae 31g/mol cum numero atomico 15. Symbolo P notatur. In systemate periodico in gregem 15 et periodum tertiam ponitur. Eius configuratio electronica 3s23p3 scribitur.
Atomus phosphori usque ad sex vincula formare potest ut in PCl−
6.
De purificatione industriali
[recensere | fontem recensere]Phosphorus purus ex calcii phosphate Ca3(PO4)2 (apatita) extrahitur quod cum carbonio et harena in fornace coquunt secundum infrascriptam reactionem:
- 2 Ca3(PO4)2(s) + 6 SiO2(s) + 10 C(s) → P4(g) + 6 CaSiO2(l) + 10 CO(g)
Cum refrigescit phosphorus in 'phosphorum album' condensatur, materiam solidam, albam, mollem, toxicam quae e moleculis P4 constat. Haec substantia periculosa est quia aere praesente statim inflammatur. Itaque in aqua servatur. Eius usum in pyrobolis vetare conantur conventa internationalia sed non omnes civitates huic pacto subscripserunt. Nam pyroboli huius generis non tantum incendunt sed etiam vaporem toxicum diffundunt. Combustio phosphori lumen viride dimittit quia photones dum oxidum stabilitur emittuntur.
Cum sine aere phosphorum album calefaciunt in phosphorum rubrum mutatur minus inflammabilem (dispositio molecularum inter se paulum differre videtur). Sulphurata ut accendantur in materia aspera et phosphoro rubro imbuta fricantur.
In biologia
[recensere | fontem recensere]Phosphata in acidis nucleicis et osseo textu et in cellularum membranis inveniuntur. In primis magno usui sunt in energia chemica transferenda (ADP et ATP) quae in energiam cineticam mutatur[2].
Plantae posphoro egent. Quia earum incrementum suppeditatione nitrogenii et phosphori limitatur agricolae cultis virentibus phosphorum per laetamina praebent[3] non sine magno damno et pollutione rerum naturae[4].
De oxidis
[recensere | fontem recensere]
Cum phosphorus in aere comburitur duo oxida formantur: in aere rariore oxidum phosphori(III) P4O6(s), in maiore oxygenii copia oxidum phosphori(V) P4O10(s). Cum trioxidum phosphori in aquam mergitur fit acidum phosphorosum H3PO3 secundum reactionem infrascriptam:
- P4O6(s) + 6 H2O(l) → 4 H3PO3(aq)
Cum pentoxidum phosphori in aquam mergitur fit acidum phosphoricum H3PO4, corpus solidum et album aquam absorbens, secundum reactionem infrascriptam:
- P4O10(s) + 6 H2O(l) → 4 H3PO4(aq)
Acidum phosphoricum et eius sales (qui phosphates dicuntur) in laetaminibus et smegmatibus adhibetur necnon ut additamentum alimentare (in potionibus gaseosis). Calcii phosphas in Maroco et Florida magna ex parte effoditur. Una cum acido sulphurico laetamen usitatissimum et "superphosphatum" nuncupatum praebet per reactionem infrascriptam fabricatum:
- Ca3(PO4)2(s) + 2 H2SO4(l) → 2 CaSO4(s) + Ca(H2PO4)2(s)
In omnibus phosphori oxidis unitas structuralis tetraedrica PO4 cognoscitur. Cum acidum phosphoricum calefaciunt condensatio fit substracta molecula aquae et concatenatur series gregum PO4: illa polymera polyphosphata dicuntur. Notissimum est adenosinum triphosphoricum quae molecula intra cellulas energiam distribuit.
De aliis compositis
[recensere | fontem recensere]Phosphorus hydrogenatus PH3, vulgo phosphina appellata, est gas toxicum (inter biocidas ponitur) et inflammabile. In aqua solutum paene neutrum invenitur (de acido debilissimo agitur). Itaque phosphina efficitur cum anion P3-, basis validissima, in aquam mergitur secundum reactionem infrascriptam:
- 2 P3-(s) + 6 H2O(l) → 2 PH3(g) + 6 OH-
Cum halogenis trichloratem phosphori PCl3 format et si chlorum addere perstiteris pentachloratem phospori PCl5. Trichloras est corpus liquidum in insecticidiorum fabricatione adhibitum vel etiam ad flammas tardandas. Cum in aquam mergitur fit acidum phosphorosum et acidum hydrochloricum secundum reactionem infrascriptam:
- PCl3(l) + 3 H2O(l) → H3PO3(s) + 3 HCl(g)
Pentachloras phosphori est corpus solidum quod in industria chemica ad chlorum aliis substantiis addendum usitatur. Quod si pentachloratem in aquam merseris fiet acidum phosphoricum et acidum hydrochloricum secundum reactionem infrascriptam:
- PCl5(l) + 4 H2O(l) → H3PO4(l) + 5 HCl(g)
Notae
[recensere | fontem recensere]
- ↑ "Phosphorus": Peter van der Krogt, "Elementa chemica" apud situm Elementymology & Elements Multidict
- ↑ J.P. Salles, "Métabolisme du phosphore", Annales d'Endocrinologie, 2021: 226.
- ↑ Alain Mollier, Pascal Denoroy, Christian Morel. "Évaluation de la disponibilité et la gestion du phosphore dans les agrosystèmes: avancées scientifiques et techniques", Agronomie, Environnement & Sociétés, 2019: 87-98.
- ↑ Demay J., Ringeval B., Pellerin S et al. (2023). "Half of global agricultural soil phosphorus fertility derived from anthropogenic sources", Nature Geoscience, 2023.
Plura legere si cupis
[recensere | fontem recensere]
- Mona S Calvo, Jaime Uribarr (2025). "Phosphorus", Advances in Nutrition: 100555
- T. S. George, C. D. Giles, D. Menezes-Blackburn, L. M. Condron, A. C. Gama-Rodrigues, et al. (2018). "Organic phosphorus in the terrestrial environment: a perspective on the state of the art and future priorities", Plant and Soil: 191-208
- Robert W. Howarth (2023). "Phosphorus in all its forms. Limited availability and unwanted effects render the mineral’s future uncertain, despite its agricultural importance", Science, 6637: 1096
- Emileigh R. Lucas, Nhiem D. Nguyen, Luisella Celi, Leo M. Condron, Tandra D. Fraser, Timothy S. George, María de La Luz Mora & Nelly S. Raymond. (2025). "Organic Phosphorus in the Terrestrial Environment: an Update on Current Research and Future Directions", Journal of Soil Science and Plant Nutrition: 393-408
Nexus interni
Nexus externi
[recensere | fontem recensere]- Vicimedia communia plura habent quae ad phosphorum spectant
- Hoc elementum apud Patreon: periodic videos
 | |
|
1 H 2 He 3 Li 4 Be 5 B 6 C 7 N 8 O 9 F 10 Ne 11 Na 12 Mg 13 Al 14 Si 15 P 16 S 17 Cl 18 Ar 19 K 20 Ca 21 Sc 22 Ti 23 V 24 Cr 25 Mn 26 Fe 27 Co 28 Ni 29 Cu 30 Zn 31 Ga 32 Ge 33 As 34 Se 35 Br 36 Kr 37 Rb 38 Sr 39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Tc 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd 49 In 50 Sn 51 Sb 52 Te 53 I 54 Xe 55 Cs 56 Ba 57 La 58 Ce 59 Pr 60 Nd 61 Pm 62 Sm 63 Eu 64 Gd 65 Tb 66 Dy 67 Ho 68 Er 69 Tm 70 Yb 71 Lu 72 Hf 73 Ta 74 W 75 Re 76 Os 77 Ir 78 Pt 79 Au 80 Hg 81 Tl 82 Pb 83 Bi 84 Po 85 At 86 Rn 87 Fr 88 Ra 89 Ac 90 Th 91 Pa 92 U 93 Np 94 Pu 95 Am 96 Cm 97 Bk 98 Cf 99 Es 100 Fm 101 Md 102 No 103 Lr 104 Rf 105 Db 106 Sg 107 Bh 108 Hs 109 Mt 110 Ds 111 Rg 112 Cn 113 Nh 114 Fl 115 Mc 116 Lv 117 Ts 118 Og | |